Josse de Voogd

Space, politics and society

 

                                                

FOC: wat voor stad en samenleving wil Assen zijn?

 

Snijdt Assen haar hart uit de stad en daarmee uit haar samenleving? De grote geografe Jane Jacobs zou zich omdraaien in haar graf. Hoe afgelegen winkelontwikkelingen leiden tot een sociaal onveilige en sociaal zwakke stad.

 

Met stijgende verbazing kijk ik, en velen met mij, naar het proces rond het Factory Outlet Center in Assen. Het zal toch niet waar zijn dat zoiets er anno 2016 nog doorkomt? Natuurlijk, het klonk ooit aantrekkelijk, maar na alles wat gezegd is zal het toch niet? Ik sluit me hartgrondig aan bij de vele stemmen die zeggen dat de koek niet groter zal worden en het vooral een herverdeling wordt van banen en dat dit de binnenstad én de regio veel pijn zal doen. Een FOC ‘leuker’ of beter vinden dan een binnenstad is een vrije keuze, maar het én én verhaal, laat staan de visioenen over een versterkend effect op de binnenstad, dat wordt echt een grote teleurstelling. Vanuit geografen en planologen land: we zijn verbijsterd. Maar los daarvan:

 

Wat voor stad wil je zijn?

 

De discussie of het FOC banen oplevert, quitte speelt of zelfs netto banen kost gaat nog voorbij aan de vraag: wat voor stad wil je zijn? Vanuit de geografie kijken we over het algemeen met grote bezorgdheid naar dergelijke outletcentra. Naast de grote problemen rondom overaanbod, heeft een dergelijke perifere winkelontwikkeling gevolgen voor de stedelijke samenleving. Zoek eens via Google Maps een stadje van zo’n 70.000 inwoners in het Amerikaanse binnenland. De binnensteden zijn er dood. Lege grasvelden, parkeerplaatsen, hier en daar een troosteloos overgebleven zaakje. De vervallen binnensteden zijn er vaak broeinesten van criminaliteit. De winkelcentra liggen langs de grote wegen. In al die open ruimte is het wederom niet veilig en wandelen of fietsen is vaak geen optie meer. Wat er zo ontzettend mist zijn ‘ogen’ op de straat. Sommigen hopen dat het FOC Assen tot een ‘echte’ stad zal maken, maar een ontwikkeling als een FOC maakt een stad dood(s). Een van de grootste namen in de sociale geografie is Jane Jacobs. Al in de jaren vijftig schreef zij over ‘The death and life of great American cities’. Wat had ik haar graag laten optreden in de Asser raadszaal. Ze zou zich omdraaien in haar graf bij zo’n opmerking over een ‘echte stad’: een FOC staat juist voor álles wat een stad niet is. Het is afgelegen, geprivatiseerd, monofunctioneel en autogericht. Een sterke stad gedijt bij ontmoeting en menging. De scheiding en spreiding van functies vernietigt gemeenschappen en innovatieve economieën en leidt tot het ontstaan van onnatuurlijke geïsoleerde stedelijke ruimten. Je verplaatst een deel van je stadshart naar een afgelegen private en gecontroleerde ruimte. ‘Schoon, heel en veilig’ staat zelfs in het collegevoorstel. Het zijn vaak plaatsen die worden gezuiverd van ‘ongewenste’ gasten. Het is winkelen in een ‘gated community’. Fotograferen, demonstreren, bedelen; het is er vaak allemaal verboden. En ook al zijn dergelijke zaken soms ‘prettig’ voor de klant, je verwoest op deze manier het sociale weefsel dat een stad is. Waar tegenstellingen aanwezig zijn maar niet uit de hand lopen. De binnenstad, dat is de huiskamer, de barometer, het kloppend hart en de banenmachine van een stad. En van een maatschappij, een economie en een democratie. Het sleutelen aan de stedelijke ruimte is daarmee ook het sleutelen aan de samenleving.

 

De verpulvering van het midden

 

De behoefte aan een FOC past in een trend. Ons land raakt steeds meer gefragmenteerd, naar inkomen, opleiding, etniciteit, politieke voorkeur en leefstijl. Ook in ruimtelijke zien we die fragmentatie sterk terug, evenals wat betreft het winkelen. CDA en PvdA worden finaal uiteengereten, D66 en PVV profiteren. Delen van het land klimmen snel omhoog, andere gebieden verpauperen. Het ‘midden’, de ruggengraat van een land, een samenleving en een democratie, heeft het moeilijk. Op winkelgebied staat de behoefte aan een outlet symbool voor deze verpulvering van het midden. V&D gaat eruit terwijl de kleine hippe dure winkels en de goedkopere zaken floreren. En terwijl de ene groep, vaak gezond en hoogopgeleid, steeds vaker te voet of met de fiets komt, leunt de andere groep, al dan niet noodgedwongen, steeds meer op de auto. De binnenstad is van oudsher de plek waar al deze werelden samenkomen. Positieve en negatieve ervaringen worden opgedaan en uitgewisseld; het eigen gelijk gaat op de helling. Al blijft het oppervlakkig, andere delen van de samenleving blijven zichtbaar en het is geen kunstmatige omgeving. Ruimte, politiek en samenleving zijn zeer sterk met elkaar verweven. Een toename van perifere winkelcentra draagt mijns inziens bij aan het afkalven van het veilige, gelijk(waardig)e, vrije en democratische Nederland. Die kant moet je niet op willen. Als een samenleving verandert, is het onvermijdelijk dat ook het winkelbestand zal veranderen. Maar doe er alsjeblieft wat aan om de boel enigszins bij elkaar te houden. Zorg dat er voor alle leefstijlgroepen iets te beleven valt ín de stad. Ga bijvoorbeeld voor die City-Outlet, revitaliseer die kwakkelende winkelcentra, herverkavel winkels. En ja, dat mag wat kosten. De maatschappelijke kosten van een goedkoop neergezet FOC buiten de stad zullen uiteindelijk onbetaalbaar zijn.

 

Kwetsbaar precariaat in het Detroit van het noorden

 

Ook wat betreft de beloofde banen staat een outlet symbool voor het verdwijnende midden en de opkomst van een ‘precariaat’, de werkende armen. In de binnenstad gaan kostwinnersbanen verloren. Banen waar je op de fiets naar toe kon, winkeliers die ook de ogen waren op de straat, met hun praatjes ook het sociale weefsel van een stad, en met kennis en liefde voor hun vak. Er voor in de plaats komen flexcontractjes: altijd beschikbaar zijn, ook op zondag. Verder geldt voor dergelijke centra buiten de stad dat er vaak maar heel weinig personeel is per vierkante meter en per betalende klant. Dus als de koek in totaal niet groter wordt, kan er netto wel eens banenverlies zijn. Na sluitingstijd wacht voor het personeel de auto. Of misschien de fiets. Langs donkere afgelegen paden, waar niemand het ziet als je aangerand wordt, waar geen beschutting is tegen weer en wind. Voorbeelden te over, ver weg en dichtbij: de Baarsjes voelt veiliger dan de Bijlmer, Santiago de Chile veiliger dan Caracas, Vancouver veiliger dan Detroit. Succesvolle veilige steden zijn vrijwel allemaal compacte steden, met ogen op de straat en geen lege ‘gaten’ in de stedelijke ruimte. Gericht op de voetganger, niet op de auto. Laat Assen het Haarlem of Boston van het Noorden zijn, niet het Lelystad of Detroit.

 

Assen is geen Roermond (= Ruhrgebiet)

 

Tot slot: vaak wordt er vergeleken met Roermond, Lelystad en Roosendaal. Allereerst is daar een achterland van miljoenen tot tientallen miljoenen inwoners, vaak over de grens. In Roermond ligt de outlet vrijwel direct naast het stadscentrum, waarmee het verbonden is door een wandelpassage onder de weg die de nieuwsgierige bezoeker verleidt door te lopen. Dat is heel iets anders als de kilometers leegte in Assen. Daar kan geen kabelbaan, megainvesterings-doekje voor het bloeden of glossy folder tegenop. Ook in Roosendaal is de afstand naar de stad veel kleiner, en heeft men spijt dat die niet nog kleiner is. Lelystad moet het zonder oude binnenstad doen en had daarom veel minder te verliezen aan een FOC dan het gezellige Assen. Het FOC van de polderstad ligt juist op de mooie (binnenstedelijke) plek waar ze achteraf het centrum hadden moeten plannen: daar waar de stad het water omarmt. Lelystad kreeg zo samen met de Bataviawerf alsnog iets van een identiteit die haar zo ontbrak. Een oksel van de A28 is daarmee niet te vergelijken.

 

Josse de Voogd (1983) is onderzoeker op het raakvlak van ruimte, politiek en samenleving. Hij publiceerde onder andere over de geografie van het stemgedrag en over toenemende verschillen in de samenleving. Naast freelancer is hij sinds kort verbonden als promovendus bij de afdeling Geografie en Planologie aan de Universiteit van Amsterdam

 

Email: jossedevoogd@gmail.com

LinkedIn: http://nl.linkedin.com/in/jossedevoogd

Facebook: https://www.facebook.com/josse.devoogd 

Twitter: https://twitter.com/Jossedevoogd

 

© 2006-2010 www.mijn-eigen-website.nl